Omgangsvormen in Oezbekistan

Oezbeken zijn vergevingsgezind tegenover buitenlanders die een gebruik niet kennen. Je hoeft dus niet bang te zijn iets onherstelbaars te doen. Toch maakt het verschil als je de basisregels kent: je wordt merkbaar hartelijker ontvangen, en je merkt sneller wanneer een uitnodiging echt gemeend is. Hieronder de gewoontes die er in het dagelijks contact toe doen.

Begroeten en aanspreken

De standaardbegroeting is assalomu alaykum, waarop het antwoord vaalaykum assalom luidt. Je hoort het overal, van de bazaar tot een kantoor. Mannen schudden elkaar de hand, vaak met de linkerhand licht op de rechteronderarm of met de rechterhand daarna kort op het hart — dat gebaar betekent ongeveer: ik meen het.

Tussen mannen en vrouwen ligt het anders. Een Oezbeekse man geeft een vrouw niet automatisch een hand; hij legt zijn hand op zijn hart en knikt. Als bezoeker doe je er goed aan af te wachten: biedt de ander een hand, dan schud je hem, anders houd je het bij de hand op het hart. Oudere mensen groet je eerst. Spreek onbekenden aan met aka (oudere broer) of opa (oudere zus) als je hun naam niet kent; dat valt altijd goed. Enkele woorden Oezbeeks of Russisch helpen enorm, zie taal in Oezbekistan.

Kleding

Oezbekistan is een seculiere staat en het straatbeeld in Tasjkent is grotendeels westers: spijkerbroeken, jurken, korte mouwen. In Samarkand en Boechara ligt het vergelijkbaar. Conservatiever wordt het in de Fergana-vallei en in dorpen, waar vrouwen vaker lange jurken en een hoofddoek dragen. Daar val je met een korte broek of een spaghettibandjestop onnodig op.

Een praktische middenweg: lichte lange broek of lange rok, mouwen tot minstens de elleboog, en een dunne sjaal in je tas. Die sjaal gebruik je voor moskeeën, tegen de zon en tegen airco in de trein. Bij actieve gebedsruimten zijn bedekte schouders en knieën de norm en dragen vrouwen een hoofddoek; bij museale complexen als het Registan is dat niet nodig. Waar tapijt ligt, gaan de schoenen uit — draag dus schoenen die je makkelijk aan- en uittrekt, en sokken zonder gaten.

Op bezoek en aan tafel

Word je uitgenodigd, dan neem je iets mee: gebak of fruit van de bazaar, iets kleins uit Nederland of België, of snoep voor de kinderen. Bloemen mogen ook, in oneven aantallen. Schoenen laat je bij de deur.

• De ereplaats aan tafel is de plek het verst van de deur; laat je gastheer aanwijzen waar je zit.
• Brood — non — breek je met de hand, je snijdt het niet. Je legt het nooit ondersteboven en gooit het niet weg; oud brood gaat naar de vogels of het vee. Zie brood in Oezbekistan.
• Thee krijg je in een piala die maar voor een derde wordt gevuld. Dat is geen zuinigheid maar een teken van respect: hoe vaker de gastheer bijschenkt, hoe meer aandacht je krijgt. Een tot de rand gevulde kop betekent in de praktijk: je mag opstappen.
• Aannemen en doorgeven doe je met de rechterhand, of met beide handen bij iets belangrijks.
• Weigeren is lastig. Zeg niet botweg nee tegen aangeboden eten; neem een klein beetje en prijs het. Vegetariërs kunnen het beste vooraf melden dat ze geen vlees eten, in plaats van het bord te laten staan.

De maaltijd is overvloedig en duurt lang. Eet langzaam: wie zijn bord leegeet, krijgt bijgeschept. Hoe een bezoek verder verloopt lees je op de pagina over gastvrijheid.

Fotograferen

Oezbeken laten zich graag fotograferen, maar vraag het eerst — een gebaar naar je camera en een vragende blik volstaat. Laat het resultaat zien, dat wordt gewaardeerd. Wat je niet doet: fotograferen bij militaire objecten, grensposten en regeringsgebouwen, en in sommige metrostations van Tasjkent geldt nog steeds terughoudendheid, ook al is het verbod formeel opgeheven. Bij biddende mensen en in mausolea waar bedevaartgangers zijn, laat je de camera zakken. Meer over licht, tijdstippen en locaties staat in de fotografiegids.

Kleine dingen die opvallen

• Uitnodigingen zijn vaak oprecht, ook van iemand die je net in de trein hebt ontmoet. Beleefd afslaan mag, met een reden en een glimlach.
• Fooien zijn geen verplichting. In toeristische restaurants zit soms 10 procent servicegeld op de rekening; anders is afronden gebruikelijk. Gidsen en chauffeurs krijgen doorgaans een dagfooi.
• Openbare genegenheid — zoenen, uitbundig omhelzen — is ongebruikelijk. Handen vasthouden kan in de grote steden, elders trekt het bekijks.
• Discussies over politiek voert men liever niet met vreemden.
• Afdingen hoort op de bazaar bij souvenirs en tapijten, niet bij eten en niet in winkels met prijskaartjes.