Het Registan in Samarkand

Het Registan is het plein waar Samarkand om bekendstaat: drie medresses van drie verschillende eeuwen staan er in een hoefijzer om een zandvlakte heen, elk met een portaal van twintig meter hoog en gevels vol geglazuurde tegels. De naam betekent letterlijk zandplaats — hier lag het kruispunt van zes wegen, met een markt, executies en openbare aankondigingen. Wat je nu ziet is de architectuur van de macht: Timoers kleinzoon begon ermee, de heersers na hem probeerden hem te overtreffen.

De drie medresses

Je koopt één ticket en loopt de drie gebouwen in eigen tempo binnen. Ze staan naast elkaar, maar er zit ruim twee eeuwen tussen de oudste en de jongste.

• Ulugh Beg-medresse (1420, westzijde) — het oudste gebouw en het meest ingetogen. Ulugh Beg was astronoom en wiskundige voor hij vorst was, en zijn medresse was een echte hogeschool: er werd wiskunde, astronomie en filosofie gedoceerd, naast theologie. Het portaal draagt sterrenmotieven, geen bloemen. De binnenhof heeft twee verdiepingen studentencellen, waarvan er nu een aantal winkeltjes zijn.
• Sher-Dor-medresse (1636, oostzijde) — de spiegel van de eerste, tweehonderd jaar later gebouwd onder gouverneur Yalangtush Bahodur. Op het portaal zie je het beroemdste tegelwerk van het land: twee leeuwachtige katten die een wit hert achtervolgen, met achter hun rug een zon met een menselijk gezicht. Sher-Dor betekent leeuwendragend. Dat een islamitisch gebouw levende wezens afbeeldt is uitzonderlijk, en de motieven verwijzen vermoedelijk naar oudere Perzische en zoroastrische symboliek.
• Tilla-Kari-medresse (1660, noordzijde) — de jongste, gebouwd als medresse én als vrijdagmoskee toen de oude vrijdagmoskee van Bibi-Khanum al aan het instorten was. Tilla-Kari betekent met goud bewerkt, en dat slaat op de gebedszaal links in de hof: wanden en koepel zijn bedekt met bladgoud op blauw. De koepel oogt van binnen halfrond, maar is van buiten vlak — een optische truc van de bouwers.

Tickets en openingsritme

Er is één verzamelticket voor het hele plein, te koop bij de kassa aan de zuidzijde. Reken op een bedrag in de orde van 65.000 som, ongeveer € 5. Het plein opent doorgaans rond acht uur en sluit bij het invallen van de avond, met de kassa die eerder dichtgaat dan het plein zelf. Contant in som werkt altijd; de grote kassa's accepteren tegenwoordig meestal ook een buitenlandse pas. Neem toch wat biljetten mee, zie de pagina over geld en valuta. Fotograferen met je telefoon of camera is inbegrepen; voor een statief of een professionele shoot vragen bewakers soms extra.

De minaret en de fooi

Bijna elke bezoeker krijgt het aanbod: een bewaker knikt naar de minaret bij de Ulugh Beg-medresse en noemt een bedrag, vaak in de orde van 50.000 tot 100.000 som. Boven heb je inderdaad het mooiste uitzicht over het plein. Wees je er wel van bewust wat je koopt: de beklimming is officieel gesloten, het geld verdwijnt in een zak en niet in een kassa, en de wenteltrap is smal, aardedonker en zonder leuning. Bij een ongeluk sta je juridisch en verzekeringstechnisch met lege handen. Wie het toch doet, neemt een zaklamp mee en gaat niet met meer dan twee personen tegelijk naar boven.

Wanneer ga je?

Het Registan heeft twee goede momenten per dag, en die verschillen sterk.

Moment	Wat je krijgt
Bij opening (rond 8 uur)	Vrijwel leeg plein, koel, zon op de Sher-Dor-gevel. Beste moment voor foto's zonder mensen en voor rustig rondlopen in de binnenhoven.
Midden op de dag	Hard licht, weinig schaduw en in de zomer temperaturen boven de 38 graden. Groepen arriveren. Dit is het moment om binnen te zitten of te lunchen.
Gouden uur	Warm strijklicht over de drie portalen tegelijk, het klassieke beeld. Drukker, maar de sfeer is het waard.
Na zonsondergang	Kunstlicht, koelte, en op vaste avonden de lichtshow.

De avondlichtshow

In het hoogseizoen wordt op het plein een licht- en geluidsshow vertoond: de gevels worden aangelicht op muziek en gesproken tekst, doorgaans in het Oezbeeks en Russisch, soms met Engelse fragmenten. De show duurt een klein half uur en begint na het donker, dus in de zomer later dan in het najaar. Het programma wisselt per seizoen en gaat bij slecht weer niet door; vraag je hotel om de actuele avonden. Je kunt de show gratis vanaf de trappen aan de zuidkant bekijken. Ook zonder show is het plein 's avonds aangelicht en dat alleen al is de wandeling waard.

Kleding en gedrag

Het Registan is een museumcomplex, geen actieve moskee, dus de regels zijn soepel. Toch geldt: bedekte schouders en knieën zijn gepast, zeker in de gebedszaal van Tilla-Kari, waar ook Oezbeekse bezoekers komen bidden. Een hoofddoek is voor vrouwen niet verplicht. Praktischer is het weer: het plein is één grote open vlakte zonder schaduw. Neem in de zomer een hoed en water mee, en in het voorjaar en najaar een laag extra voor de vroege ochtend. Lees ook de pagina over de beste reistijd.

Hoe kom je er?

Vanaf station Samarkand is het ongeveer zes kilometer naar het Registan. Een taxi via een app of afgesproken vaste prijs kost in de orde van 15.000 tot 25.000 som en doet er een kwartier over; het is verreweg de makkelijkste manier. Kom je met de sneltrein Afrosiyob uit Tasjkent, dan sta je binnen twintig minuten na aankomst op het plein. Vanuit de oude stad rond Shah-i-Zinda loop je in twintig minuten naar het Registan langs Bibi-Khanum. Meer over treinen en taxi's lees je bij vervoer in Oezbekistan.

Combineren op één dag

Het Registan ligt centraal tussen de andere hoogtepunten. Een logische volgorde: vroeg naar Shah-i-Zinda voor het ochtendlicht, dan de Bibi-Khanum-moskee met de bazaar ernaast, 's middags het Registan en aan het eind van de dag Gur-Emir, dat op tien minuten lopen ligt en 's avonds prachtig verlicht is. Alle bezienswaardigheden staan bij elkaar op de reisgids voor Samarkand.