Gastvrijheid in Oezbekistan

Het Oezbeekse woord voor gast is mehmon, en een gezegde maakt de verhouding meteen duidelijk: mehmon otangdan ulugh — een gast is groter dan je vader. Dat is geen beleefdheidsfrase. Wie bij een familie aanschuift, merkt dat er meer wordt opgediend dan iedereen op kan en dat de gastheer pas gaat zitten als jij zit.

Hoe uitnodigingen ontstaan

Meestal spontaan. In de trein raak je aan de praat met de familie tegenover je en drie uur later weten ze waar je slaapt en of je hun dorp wilt zien. Op de bazaar krijg je thee aangeboden door een verkoper die niets wil verkopen. Bij een bruiloft op straat word je binnengewenkt door iemand die je nog nooit zag.

Zijn zulke uitnodigingen echt gemeend? Doorgaans wel: gastvrijheid is in Centraal-Azië een sociale plicht en tegelijk een genoegen. Twijfel je, vraag dan wanneer het uitkomt — een concrete tijd en een adres betekent dat het serieus is. Afslaan mag altijd; zeg dat je verwacht wordt.

Wat neem je mee?

• Gebak of zoetigheid van de bazaar, of een doos bonbons uit de winkel.
• Fruit — meloen, druiven of abrikozen, afhankelijk van het seizoen.
• Iets uit Nederland of België — stroopwafels, drop of chocolade doen het goed en leveren een gesprek op.
• Iets voor de kinderen — pennen, stickers, snoep; neem ruim mee.
• Bloemen mogen, in oneven aantallen; een even aantal hoort bij een begrafenis.

Alcohol laat je weg tenzij je zeker weet dat het gewaardeerd wordt. Geld aanbieden voor de maaltijd is onbeleefd.

Aan tafel: de dastarkhan

Bij de deur gaan de schoenen uit. Je wordt naar de dastarkhan geleid: letterlijk het tafelkleed, in de praktijk het hele tafereel van eten en gezelschap. Op het platteland ligt het kleed op de vloer of op een verhoogd houten bed, de tapchan; in de stad steeds vaker op een gewone tafel.

De ereplaats is de plek het verst van de deur. Die krijg jij als gast, of de oudste man van het gezelschap; wacht tot iemand je een plek wijst. De gastheer gaat als laatste zitten en staat tijdens de maaltijd het vaakst op om bij te schenken.

Brood

Op het kleed ligt altijd non, het ronde platte brood. Het wordt met de hand gebroken, nooit gesneden, en de gastheer breekt het eerste stuk. Leg brood nooit ondersteboven neer en gooi het niet weg; restjes gaan naar het vee of de vogels. Bij een afscheid neemt iemand soms een hap van een non en bewaart de rest tot de reiziger terugkeert. Zie ook brood in Oezbekistan.

Thee

Thee is het ritueel waar buitenlanders het vaakst over struikelen. Voordat er wordt ingeschonken, giet de gastheer een kop thee terug in de pot, drie keer — dat mengt de trek en heet kaytar. Daarna krijg jij een piala die maar voor een derde gevuld is.

Dat is geen krenterigheid maar het tegenovergestelde: een kleine hoeveelheid betekent dat de gastheer vaak zal bijschenken, en elke keer bijschenken is een moment van aandacht. Hoe belangrijker de gast, hoe minder er in de kop gaat. Een tot de rand gevulde piala is daarom een subtiel signaal: je mag opstappen. Neem je kop aan met de rechterhand. Meer op thee in Oezbekistan.

De maaltijd

Er komt eerst een lange reeks kleine gerechten op tafel: noten, rozijnen, snoepgoed, salades, brood. Dat is niet het voorgerecht maar de achtergrond, en de valkuil is dat je er te veel van eet. Daarna volgen soep en het hoofdgerecht, vaak plov of shashlik. Eet langzaam en laat iets op je bord: een leeg bord is een verzoek om bijvullen.

Weigeren voelt voor de gastgever als afwijzing. Zeg dus nooit botweg nee, maar neem een klein beetje en prijs wat je proeft. Eet je geen vlees, meld dat aan het begin. Na afloop wordt vaak een kort gebed uitgesproken en strijken de aanwezigen met beide handen langs hun gezicht — het gebaar heet omin. Doe mee of blijf stil zitten; beide is prima.

Bruiloften

Een Oezbeekse bruiloft is een dorpsaangelegenheid met honderden gasten en luide karnay-trompetten, en als reiziger word je er in het najaarsseizoen met enige regelmaat spontaan bij gehaald. Ga gerust mee, kleed je netjes en laat je fotograferen. Over de muziek gaat de pagina muziek en dans.