Taal in Oezbekistan

Oezbekistan is meertalig, en dat merk je binnen één dag. Het bordje boven de winkel staat in Latijns schrift, de menukaart in cyrillisch, de verkoper spreekt je aan in het Russisch en op de binnenplaats klinkt Tadzjieks. Als bezoeker hoef je niets van dat alles te beheersen, maar met tien woorden Oezbeeks kom je opvallend ver — een begroeting alleen al verandert de toon van een gesprek.

Oezbeeks: de staatstaal

Het Oezbeeks is een Turkse taal en dus verwant aan het Turks, Kazachs en Oeigoers. Wie Turks kent, herkent halve zinnen. De taal is agglutinerend: achtervoegsels stapelen zich achter de stam, waardoor één woord een hele bijzin kan zijn. De klemtoon ligt meestal op de laatste lettergreep.

Twee alfabetten

Het Oezbeeks is in een eeuw tijd drie keer van schrift gewisseld: Arabisch, daarna Latijns, daarna cyrillisch onder de Sovjets, en sinds 1993 opnieuw Latijns. Die laatste overgang loopt nog altijd. Het gevolg is dat je beide alfabetten door elkaar ziet: straatnaamborden en overheidscommunicatie in Latijns schrift, oudere winkelpuien, kranten en veel menukaarten in cyrillisch. Het loont om een half uur te besteden aan het cyrillische alfabet — dan lees je opeens dat er restoran of kafe op de gevel staat.

Russisch, Tadzjieks en Karakalpaks

Russisch is geen officiële taal meer, maar functioneert nog als tweede taal en als taal van de handel. In Tasjkent hoor je het overal, bij de generatie boven de veertig vrijwel altijd. In Samarkand en Boechara is de omgangstaal van een groot deel van de bevolking Tadzjieks, een Perzische taal — een direct overblijfsel van de Perzische stadscultuur van deze oases. In het westen, rond Noekoes, spreekt men Karakalpaks, dat dichter bij het Kazachs staat dan bij het Oezbeeks.

Engels wint snel terrein onder jongeren, in de horeca en in de toeristische sector. Gidsen spreken vaak goed Engels, soms Duits of Frans; Nederlandstalige gidsen zijn er nauwelijks.

Woordenlijst met uitspraak

De uitspraakhulp is bij benadering, geschreven zoals een Nederlander het zou lezen. De ch spreek je zacht uit als in het Duitse ach, de q als een keel-k.

Begroeten en beleefd zijn

Nederlands	Oezbeeks	Uitspraak
Hallo (formeel)	Assalomu alaykum	as-sa-lo-moe a-lej-koem
Antwoord daarop	Vaalaykum assalom	wa-a-lej-koem as-sa-lom
Hoi	Salom	sa-lom
Dank je wel	Rahmat	rach-mat
Hartelijk dank	Katta rahmat	kat-ta rach-mat
Alstublieft	Marhamat	mar-cha-mat
Ja / nee	Ha / yoq	ha / jok
Sorry	Kechirasiz	ke-tsji-ra-siz
Tot ziens	Xayr	chajr
Hoe gaat het?	Yaxshimisiz?	jach-sji-mi-siz

Getallen

Cijfer	Oezbeeks	Uitspraak
1 / 2 / 3	bir / ikki / uch	bir / ik-ki / oetsj
4 / 5 / 6	tort / besh / olti	turt / besj / ol-ti
7 / 8 / 9	yetti / sakkiz / toqqiz	jet-ti / sak-kiz / tok-kiz
10 / 100	on / yuz	on / joez
1.000	ming	ming

Eten en bestellen

Nederlands	Oezbeeks	Uitspraak
Water	Suv	soew
Thee	Choy	tsjoj
Brood	Non	non
Vlees / zonder vlees	Gosht / goshtsiz	gosjt / gosjt-siz
Lekker	Mazali	ma-za-li
De rekening graag	Hisob, iltimos	hi-sob il-ti-mos

Onderweg en afdingen

Nederlands	Oezbeeks	Uitspraak
Waar is...?	... qayerda?	ka-jer-da
Hoeveel kost het?	Qancha turadi?	kan-tsja toe-ra-di
Te duur	Juda qimmat	zjoe-da kim-mat
Goedkoper?	Arzonroq?	ar-zon-rok
Station / bazaar	Vokzal / bozor	wok-zal / bo-zor
Links / rechts / rechtdoor	Chapga / ongga / togri	tsjap-ga / ong-ga / tug-ri
Help!	Yordam bering!	jor-dam be-ring
Ik heb een dokter nodig	Menga shifokor kerak	men-ga sji-fo-kor ke-rak
Politie	Militsiya	mi-lit-si-ja

Waarom twee woorden al genoeg zijn

Van deze hele lijst zijn er twee die het verschil maken. Assalomu alaykum is meer dan hallo: het is de standaardgroet in een samenleving waarin je een ruimte niet zwijgend binnenloopt. Gebruik hem bij het binnengaan van een winkel, bij het instappen in een gedeelde taxi en tegen de man die het theehuis runt. En rahmat, met de hand licht op het hart, is de universele afsluiting van elk contact. Beide woorden kosten je een minuut om te leren en leveren gesprekken op die je anders was misgelopen — zie ook gastvrijheid en etiquette.