Sovjet-erfgoed in Oezbekistan

Tussen de blauwe koepels van Samarkand en de leemmuren van Boechara ligt een laag geschiedenis die veel reizigers over het hoofd zien: zeventig jaar Sovjet-Unie, met eigen architectuur, eigen kunst en eigen littekens. Vooral Tasjkent is een openluchtmuseum van sovjetmodernisme, en anders dan de middeleeuwse monumenten wordt dat erfgoed niet beschermd. Wie het wil zien, doet er goed aan niet te lang te wachten.

De aardbeving van 1966

Op 26 april 1966 werd Tasjkent getroffen door een zware aardbeving. Het aantal doden bleef relatief beperkt, maar tienduizenden gezinnen raakten dakloos en grote delen van de oude, in leem gebouwde stad waren verwoest. Moskou maakte van de wederopbouw een prestigeproject: bouwploegen uit alle sovjetrepublieken kwamen naar Tasjkent en bouwden hele wijken, die soms nog naar hun herkomst zijn vernoemd. In enkele jaren veranderde de stad in een modelstad met brede lanen, ruime pleinen, fonteinen en woonblokken in het groen. Die stedenbouwkundige structuur bepaalt het straatbeeld tot vandaag.

Modernisme met regionale motieven

Het bijzondere aan Tasjkent is dat de architecten het internationale modernisme mengden met lokale vormentaal: betonnen zonweringen als traditionele panjara-roosters, gevels met geometrische patronen die aan tegelwerk herinneren, koepels op moderne draagconstructies. Een paar herkenningspunten:

• Hotel Uzbekistan — het gebogen blok bij het Amir Timoer-plein, met een gevel die als één groot betonnen raster is uitgevoerd.
• Het Panoramakino — een cirkelvormige bioscoop, ontworpen voor het brede doek, jarenlang onderwerp van discussie over sloop of behoud.
• Het Staatscircus — een schotelvormig gebouw dat eruitziet alsof het net geland is; nog altijd in gebruik.
• Het koepeldak van de Chorsu-bazaar — een enorme, van binnen betegelde koepel boven de marktvloer.
• Het Vriendschap der Volkeren-paleis — een concertzaal die het officiële thema van de broederschap tussen sovjetvolkeren belichaamde, met het bijbehorende plein en monument.

De metro en de mozaïeken

De metro van Tasjkent, geopend in 1977, was de eerste van Centraal-Azië en is nog steeds het toegankelijkste sovjeterfgoed van het land. Elk station heeft een eigen thema, uitgewerkt in marmer, geglazuurde keramiek, gebrandschilderd glas en mozaïek: kosmonauten, dichters, katoen. Fotograferen mag tegenwoordig gewoon, en voor de prijs van één rit bekijk je een reeks stations achter elkaar.

Boven de grond zitten de mozaïeken op de kopgevels van woonblokken. Monumentale panelen met kosmonauten, wetenschappers, dansers en katoenplukkers werden in de jaren zestig en zeventig standaard bij nieuwbouw meegeleverd. Ze zijn zelden gesigneerd en meestal niet beschermd; bij renovatie verdwijnen ze onder isolatieplaten of gaan ze met het gebouw tegen de vlakte.

Katoen als erfenis

Het zichtbaarste sovjeterfgoed staat niet in de stad maar op het land. De Sovjet-Unie maakte van Oezbekistan een katoenrepubliek: irrigatiekanalen trokken water uit de Amu Darja en de Syr Darja, de arealen groeiden en het Aralmeer viel droog. De katoenmonocultuur, met haar afhankelijkheid van water en lange tijd van dwangarbeid tijdens de oogst, is een economische structuur die het land nog altijd afbouwt.

De sloopgolf

De afgelopen jaren is in Tasjkent flink gesloopt om plaats te maken voor kantoortorens en woonprojecten. Bekende naoorlogse gebouwen zijn verdwenen, vaak zonder aankondiging en zonder dat er een beschermde status bestond. Daartegen is verzet ontstaan: architecten, fotografen en onderzoekers documenteren het modernisme in boeken, tentoonstellingen en archieven, en er is meer aandacht gekomen voor de vraag wat er behouden moet blijven. Enkele gebouwen zijn inmiddels gerestaureerd in plaats van gesloopt, maar de balans blijft onzeker.

Waar je het beste kijkt

Tasjkent is de hoofdprijs: loop van het Amir Timoer-plein naar het noorden en westen en let op gevels, mozaïeken en trappenhuizen, met de metro als verbinding. Daarnaast is Navoi interessant, een stad die in de jaren vijftig van de grond af als sovjetindustriestad werd gepland, met bijpassende monumentale kunst. In Fergana staan koloniale en sovjetgebouwen rond een groen plantsoen, een rustige stad om doelloos te wandelen aan het begin van een bezoek aan de Fergana-vallei. Meer context over de eeuwen ervoor vind je bij de geschiedenis van Oezbekistan.