Geschiedenis van Oezbekistan in vogelvlucht

Oezbekistan bestaat als staat pas sinds 1991, maar het gebied tussen de Amu Darja en de Syr Darja is een van de langst bewoonde en betwiste streken van Azië. Perzen, Grieken, Kushan, Arabieren, Turken, Mongolen, Russen en de Sovjet-Unie drukten er hun stempel, en die lagen liggen op elkaar. Deze pagina zet de hoofdlijn op een rij, zodat je onderweg begrijpt waar je naar kijkt.

Sogdiana en Bactrië

De oudste namen van het gebied zijn Sogdiana (de Zarafshan-vallei rond Samarkand en Boechara) en Bactrië (het zuiden, rond Termez). Beide waren vanaf de zesde eeuw voor Christus satrapieën van het Perzische Achaemenidenrijk. De Sogdiërs spraken een Oost-Iraanse taal, waren zoroastrisch en vooral handelaren. Ten noorden van hen leefden nomadische ruitervolken; die tegenstelling tussen bewaterde oasesteden en steppe bepaalt de hele verdere geschiedenis van de streek.

Alexander de Grote, 329 v.Chr.

In 329 voor Christus stak Alexander de Grote de Amu Darja over en veroverde hij Sogdiana en Bactrië. Het werd zijn moeizaamste campagne: de Sogdische edelman Spitamenes hield hem twee jaar bezig met een guerrilla-oorlog. Omstreeks 327 v.Chr. trouwde Alexander met Roxane, dochter van de Bactrische edelman Oxyartes, een politiek huwelijk dat de weerstand moest breken. Na zijn dood ontstond hier het Grieks-Bactrische koninkrijk, dat tot ongeveer 130 v.Chr. munten met Griekse opschriften sloeg — je ziet ze in de musea van Termez en Tasjkent.

De Kushan en het boeddhisme bij Termez

Vanaf de eerste eeuw na Christus beheerste het Kushanrijk het zuiden. Onder vorsten als Kanishka kreeg het boeddhisme er koninklijke steun en verspreidde het zich langs de karavaanwegen naar China. Bij Termez liggen de opgegraven kloosters Kara-Tepe en Fajaz-Tepe en de stoepa Zurmala.

De Arabische verovering en de slag bij Talas

Tussen 705 en 715 veroverde de Arabische veldheer Qutayba ibn Muslim de oasesteden; Boechara viel omstreeks 709, Samarkand in 712. De islam verdrong het zoroastrisme, het manicheïsme en het nestoriaanse christendom, al ging dat over generaties. In 751 versloeg een Arabisch leger bij de rivier de Talas een Chinees Tang-leger, wat de Chinese invloed in Centraal-Azië voorgoed begrensde. Volgens een overlevering brachten Chinese krijgsgevangenen de papierproductie naar Samarkand; historici achten dat aannemelijk maar niet bewezen. Ambachtelijk papier zie je nog maken bij de papiermolen van Koni Ghil.

De Samaniden (819–999): Boechara als geleerdenstad

Onder de Perzisch sprekende Samaniden werd Boechara hoofdstad van een rijk dat van Iran tot de Syr Darja reikte, en in de tiende eeuw een van de belangrijkste kenniscentra van de islamitische wereld. De arts en filosoof Ibn Sina (Avicenna, circa 980–1037) groeide op bij Boechara en gebruikte de hofbibliotheek; zijn medische encyclopedie bleef in Europa tot in de zeventiende eeuw in gebruik. Al-Biruni (973–1048) kwam uit Chorezm en berekende de omtrek van de aarde opmerkelijk precies. Al-Khwarizmi (circa 780–850), naamgever van het woord algoritme, werkte in Bagdad; dat hij uit Chorezm stamde is waarschijnlijk maar niet onomstreden. Het mausoleum van Ismail Samani is het oudste bouwwerk uit die eeuw.

Karachaniden, Chorezm-shahs en Dzjengis Khan

In 999 namen de Turkse Karachaniden Boechara in. Onder hen kwam de Kalon-minaret tot stand (1127) en begon de verturksing die tot vandaag in de taal doorwerkt. In de twaalfde eeuw werd het rijk van de Chorezm-shahs de grootmacht van de regio, met Gurganj als hoofdstad. Dat eindigde abrupt: nadat een Chorezmische gouverneur in 1218 een Mongoolse karavaan had laten afslachten, trok Dzjengis Khan in 1220 de Amu Darja over. Boechara en Samarkand vielen in dat jaar, Gurganj in 1221. Het irrigatiestelsel raakte verwoest; de meeste steden die je nu bezoekt, zijn ná deze breuk opnieuw opgebouwd.

Timoer en de Timoeriden (1370–1500)

Uit de Mongoolse nasleep kwam in 1370 Timoer naar voren, geboren bij Sjachrisabz. In 35 jaar bouwde hij een rijk van Anatolië tot de Indus, met Samarkand als hoofdstad en bouwwerken van gedeporteerde ambachtslieden. Na zijn dood in 1405 viel het rijk uiteen, maar onder de Timoeriden bloeide de cultuur: kleinzoon Ulugh Beg bouwde in Samarkand een observatorium. Lees verder bij Timoer.

Shaybaniden en het verval van de zijderoute

Rond 1500 verdreven de Oezbeekse Shaybaniden de laatste Timoeriden; prins Babur week uit naar India en stichtte daar in 1526 het Mogolrijk. De Shaybaniden bouwden fors door — veel medresses van Boechara stammen uit hun tijd — maar de economische basis brokkelde af. Sinds de Portugese zeeroute naar Indië (1498) verplaatste de handel zich naar zee, en de streek raakte politiek versnipperd. Meer daarover bij de zijderoute.

De drie kanaten

Vanaf de achttiende eeuw bestond het gebied uit drie rivaliserende staatjes: het emiraat Boechara, het kanaat Chiva en het kanaat Kokand. Ze voerden onderling oorlog, dreven slavenhandel en golden als gevaarlijk voor buitenlanders — de Britse officieren Stoddart en Conolly werden in 1842 in Boechara geëxecuteerd. De Ark-citadel en Kunya-Ark in Chiva zijn de machtscentra van die periode.

Russische verovering en het Great Game

Tussen 1865 en 1876 nam Rusland de streek in: Tasjkent viel in 1865, Samarkand in 1868, waarna Boechara een protectoraat werd; Chiva volgde in 1873 en Kokand werd in 1876 ingelijfd. Dat gebeurde tegen de achtergrond van het Great Game, de wedloop tussen Rusland en Brits-Indië om invloed in Centraal-Azië. Naast de oude steden verrezen Russische wijken met brede lanen — dat contrast zie je in Tasjkent en Samarkand nog altijd.

De Sovjettijd (1917–1991)

Na de revolutie van 1917 bundelde het verzet tegen het bolsjewistische bewind zich in de basmachi-opstand, die tot in de vroege jaren dertig duurde. In 1924 trokken de Sovjets de grenzen van de huidige republieken: de Oezbeekse SSR ontstond, met grenzen die nationale groepen doorsneden en waar de Fergana-vallei tot vandaag de gevolgen van draagt. Moskou maakte van de republiek een katoenleverancier; vanaf de jaren zestig werd zoveel water afgetapt dat het Aralmeer begon te verdwijnen. Op 26 april 1966 verwoestte een aardbeving het centrum van Tasjkent, dat daarna in modernistische Sovjetstijl werd herbouwd — zie Sovjet-erfgoed.

Onafhankelijkheid en nu

Op 31 augustus 1991 riep Oezbekistan de onafhankelijkheid uit; 1 september is de nationale feestdag. Islam Karimov, al partijleider sinds 1989, bleef president tot zijn dood in 2016. Zijn bewind stond bekend om een gesloten economie, een niet-inwisselbare munt en hard optreden tegen oppositie. Onder zijn opvolger Shavkat Mirziyoyev volgde vanaf eind 2016 een opening: de som werd in 2017 vrij inwisselbaar, de grenzen met de buurlanden gingen open en vanaf 2019 mogen Nederlanders en Belgen visumvrij het land in. Het toerisme dat je nu ziet, is grotendeels van na die datum.

Waar zie je welke periode?

Periode	Waar
Sogdiana en Alexander	Afrosiab-museum bij Samarkand
Kushan en boeddhisme	Kara-Tepe en Fajaz-Tepe bij Termez
Samaniden en Karachaniden	Ismail Samani en de Kalon-minaret, Boechara
Timoeriden	Gur-Emir, Bibi-Khanum, Shah-i-Zinda, Registan
Kanaten	Ark-citadel Boechara, Itchan Kala in Chiva
Sovjet	Metro van Tasjkent, Moynaq, Savitsky-museum