Navruz: nieuwjaar op 21 maart

Navruz is het belangrijkste feest van het Oezbeekse jaar. Op 21 maart, de dag van de lente-equinox, begint volgens een meer dan drieduizend jaar oude traditie het nieuwe jaar. Geen vuurwerk om middernacht, maar dagen van koken, muziek en spelen op de pleinen, en overal de geur van een pan die al een nacht op het vuur staat. UNESCO plaatste het feest op de lijst van immaterieel erfgoed, samen met een reeks andere landen die het vieren.

Perzische wortels

Navruz — letterlijk nieuwe dag — komt uit de Perzische wereld en gaat terug op zoroastrische lentevieringen. Het is dus geen islamitisch feest, en de datum verschuift ook niet mee met de maankalender: hij ligt vast op de equinox. Van Iran tot de Kaukasus, van Afghanistan tot Xinjiang wordt de dag gevierd, telkens met eigen accenten. In Oezbekistan werd Navruz in de Sovjettijd ontmoedigd en na 1991 met kracht hersteld als nationaal feest. Meer achtergrond staat bij geschiedenis en islam in Oezbekistan.

Sumalak: een nacht roeren

Het gerecht dat Navruz maakt is sumalak. Tarwekorrels worden dagen tevoren geweekt tot ze kiemen, geperst en vervolgens in een enorme ketel urenlang ingekookt. De pan mag niet stilstaan, dus vrouwen uit de buurt lossen elkaar de hele nacht af bij het roeren, met liedjes, verhalen en thee erbij. Er gaat geen greintje suiker in: de zoete, karamelbruine smaak komt volledig uit de gekiemde korrel. In de ochtend krijgt iedereen een kom, en het is een eer om er een aangeboden te krijgen.

Daarnaast staat er halim op tafel, een gladde pap van tarwe en langzaam gegaard vlees, en natuurlijk plov, samsa en bergen brood. Zie ook plov.

Volksspelen en straatfeest

• Kupkari (ook ulak genoemd, elders bekend als buzkashi) — ruiters vechten te paard om een geitenkarkas. Ruig, luidruchtig en het spectaculairste wat je in maart kunt zien, vooral op het platteland rond Samarkand en in de zuidelijke provincies.
• Koorddansers (dorboz) — acrobaten balanceren hoog boven de menigte, een eeuwenoude traditie op bazaarpleinen.
• Kurash — de Oezbeekse worstelsport, met toernooien in dorpen en steden.
• Concerten — op de centrale pleinen van elke stad, met traditionele muziek naast popartiesten; zie muziek.

Thuis en in de buurt

Voorafgaand aan Navruz wordt het huis grondig schoongemaakt, worden schulden afgelost en ruzies bijgelegd. Op de dag zelf gaan families bij elkaar langs, waarbij ouderen eerst worden bezocht. Word je als reiziger uitgenodigd — en die kans is in deze dagen groot — ga dan mee: het is de meest directe manier om de Oezbeekse gastvrijheid mee te maken. Neem iets zoets of fruit mee als je bij mensen thuis komt.

Reizen rond Navruz

Navruz is een officiële vrije dag, en meestal ligt ook de dag ervoor of erna stil. Wat betekent dat voor je reis?

• Banken, kantoren en veel winkels zijn dicht; monumenten en bazaars zijn juist open en druk.
• Treinen en hotels zitten vol — Oezbeken reizen massaal naar familie. Boek weken vooruit; zie treintickets boeken.
• Het weer is nog wisselvallig: aangename middagen, koude ochtenden en kans op regen. Zie beste reistijd.
• Wie de drukte wil vermijden, komt half april; wie het feest wil meemaken, accepteert de volle treinen.

Ons advies: als je toch in maart reist, plan Navruz dan bewust in een kleinere plaats of op het platteland. Op de dorpspleinen is het feest ongepolijster en persoonlijker dan in het centrum van Tasjkent.