Cultuur
Muziek en dans van Oezbekistan
De muziek die je in Oezbekistan hoort komt uit drie werelden tegelijk: de klassieke hofmuziek van de emiraten, de volksmuziek van de dorpen, en de luide bruiloftspop die uit elke autoradio komt. Ze bestaan naast elkaar, vaak in dezelfde straat. Hieronder een gids langs de belangrijkste tradities, de instrumenten die je ziet en de plekken waar je het live meemaakt.
Shashmaqom: de klassieke traditie
De ruggengraat van de Centraal-Aziatische kunstmuziek is de shashmaqom, letterlijk de zes maqams. Het is een cyclisch repertoire dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelde aan het hof van Boechara, uitgevoerd door een klein ensemble met zang. Elke maqam is een reeks van instrumentale en vocale delen die van laag naar hoog opklimt en aan het eind terugkeert naar de begintoon.
De teksten zijn poëzie: klassiek Perzisch van dichters als Hafiz en Jami, en Chagatai-Turks van Navoi. De uitvoering is ingetogen, met lange melodische lijnen en een ritmiek die de doira draagt. UNESCO plaatste de shashmaqom samen met Tadzjikistan op de lijst van immaterieel erfgoed. Een concert vergt geduld: een enkele maqam kan een half uur duren.
De instrumenten
- Dutar — tweesnarige langhalsluit met een zachte, ruisende klank; het huisinstrument bij uitstek.
- Tanbur — langere luit met metalen snaren, het hoofdinstrument van de shashmaqom.
- Rubab — kortere luit met een felle aanslag.
- Gijjak — strijkinstrument met een bolle klankkast, gespeeld op de knie.
- Doira — grote lijsttrommel met belletjes in de rand, die het hele ritmische bouwwerk draagt.
- Karnay en surnay — de meterslange rechte trompet en de schelle hoboachtige schalmei. Dit is het geluid van bruiloften en feesten: je hoort ze van straten ver.
Drie dansscholen
De Oezbeekse dans wordt traditioneel in drie regionale stijlen ingedeeld, en het verschil is met een beetje kijken goed te zien.
| School | Kenmerk |
|---|---|
| Ferghana | Vloeiend en lyrisch, met fijn handen- en polswerk en zachte draaiingen |
| Boechara | Statig en ingehouden, uitgevoerd in zware gouden gewaden en met veel sieraden |
| Chorezm | Snel en uitbundig, met schouderbewegingen, trillingen en sprongen |
De bekendste dans van de laatste school is de lazgi uit Chorezm, waarin de danser begint met minimale bewegingen van vingers en schouders en langzaam het hele lichaam meeneemt tot een uitbarsting. De lazgi staat sinds 2019 op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed en je ziet hem overal in de streek rond Chiva.
Bakhshi, askiya en de dorpstraditie
Naast de hofmuziek staat de traditie van de bakhshi: epische zangers die verhalen als Alpomish en Gorogly voordragen, begeleid op de dombra of de kobuz. Een voordracht kan uren duren en de zanger schakelt tussen verteltoon en gezang. De traditie is het sterkst in het zuiden, rond Boysun en Termez, en de bakhshi-cultuur van die streek staat eveneens op de UNESCO-lijst.
Een verwante kunstvorm is askiya, een woordenspel waarin twee sprekers elkaar met gevatte, dubbelzinnige rijmen proberen te overtroeven; het publiek jureert door te lachen.
Sovjettijd en de moderne muziek
De twintigste eeuw veranderde het muziekleven ingrijpend. De sovjetautoriteiten richtten conservatoria op, noteerden mondeling doorgegeven repertoire op papier en vormden grote volksensembles waarin traditionele instrumenten in orkestformaat werden gebundeld. Dat leverde professionalisering op en tegelijk een gladgestreken versie van de traditie. Het Navoi-theater in Tasjkent stamt uit die periode.
Vandaag is de commerciële motor de estrada: Oezbeekse pop met synthesizers en zang die de wendingen van de maqam-traditie doorgeeft. De echte muziekindustrie zit bij de bruiloften: een populaire zanger rijdt in het najaarsseizoen van feest naar feest, soms drie op een avond, en die gages overtreffen alles wat een concertzaal betaalt.
Waar je het live hoort
- Folkloreavonden bij restaurants aan Lyab-i Hauz en in de medresses van Chiva. Toeristisch, maar de musici en dansers zijn vakkundig en je ziet de drie dansscholen naast elkaar.
- Sharq Taronalari — het internationale muziekfestival op het Registanplein in Samarkand, dat in de even jaren eind augustus wordt gehouden met ensembles uit tientallen landen.
- Het conservatorium en het Navoi-theater in Tasjkent, voor klassieke concerten, opera en ballet tegen prijzen die in Europa ondenkbaar zijn.
- Navruz, eind maart, wanneer overal in het land op straat wordt gespeeld en gedanst; zie Navruz.
- Op straat in het najaar. Hoor je karnay-trompetten, loop er dan naartoe: de kans dat je wordt binnengevraagd is groot — zie gastvrijheid.
Wil je muziek mee naar huis nemen, koop dan bij de musici zelf na een optreden; in souvenirwinkels vind je vooral instrumenten die decoratief zijn en niet bespeelbaar. Meer achtergrond staat op de cultuurhub.