Koni Ghil: papier maken bij Samarkand

Samarkands papier was ooit een exportproduct waar de hele islamitische wereld op schreef. In het dorpje Koni Ghil, een kwartier rijden ten oosten van de stad, is die productie in de jaren negentig weer opgestart volgens het oude recept: moerbeibast, waterkracht en handwerk. Je loopt er in een klein uur door het hele proces, van tak tot glanzend vel, en je ziet daarbij hoe een technologie werkte die de geschiedenis van het boek heeft bepaald.

Waarom Samarkand en papier

Papier werd in China uitgevonden en bleef daar eeuwenlang een geheim. In 751 botsten een Arabisch leger en een Chinees leger bij de rivier de Talas, ten noordoosten van hier. De overlevering wil dat onder de Chinese krijgsgevangenen papiermakers zaten, en dat hun kennis via Samarkand westwaarts trok — naar Bagdad, Damascus, Caïro en uiteindelijk Europa. Of het precies zo ging is niet zeker, maar vast staat dat Samarkand in de achtste en negende eeuw de eerste grote papierproducent buiten China was. In de negentiende eeuw verdween het ambacht toen goedkoop fabriekspapier de markt overnam.

Het proces, stap voor stap

Bij de demonstratie loop je langs de opeenvolgende stations, meestal met een gids die het in het Engels of Russisch toelicht.

• Bast oogsten — jonge takken van de moerbeiboom, dezelfde boom waarvan de bladeren de zijderupsen voeden. De takken worden gekookt tot de binnenbast loslaat.
• Stampen — de vezels gaan onder houten hamers die door een waterrad in de beek worden aangedreven. Het rad draait continu; het geluid van de hamers hoor je al vanaf de parkeerplaats.
• Scheppen — de vezelbrij komt in een bak water, waar een zeef doorheen wordt gehaald. Op de zeef blijft een dunne mat achter: het toekomstige vel.
• Persen en drogen — de natte vellen worden gestapeld, geperst om het water eruit te krijgen en daarna aan de lucht gedroogd.
• Polijsten — het droge vel wordt met een stuk agaat, een gladde steen of een schelp glad gewreven op een houten plank. Hierdoor krijgt het papier zijn zijdeachtige glans, en pas dan vloeit inkt er niet in uit.

Het eindresultaat is warm van kleur, licht onregelmatig en verrassend sterk: je kunt het vouwen en zelfs voorzichtig wassen.

Wat er verder te zien is

Het terrein ligt aan het water onder oude bomen en is aangelegd als klein ambachtsdorp, met werkplaatsen voor keramiek en houtsnijwerk, een smid en een theehuis. In het winkeltje verkopen ze losse vellen, notitieboekjes, kaarten en miniatuurschilderingen op zijdepapier. Losse vellen kosten enkele tienduizenden som; ingelijst werk loopt op. Het is een van de eerlijkere souvenirs uit Samarkand, en licht in de koffer.

Praktisch

Koni Ghil ligt ongeveer acht kilometer ten oosten van het centrum. Openbaar vervoer is er nauwelijks, dus neem een taxi. Reken op 40.000 tot 60.000 som voor een rit heen, en spreek vooraf af dat de chauffeur een uur wacht en je terugbrengt — dat is makkelijker dan ter plekke een rit terug zoeken. Betaal contant in som, zie geld en valuta. Er is een kleine entreeprijs en de demonstratie draait zodra er bezoekers zijn. Ga bij voorkeur in de ochtend.

Combineren

De rit naar Koni Ghil laat zich goed koppelen aan het observatorium van Ulugh Beg, dat aan dezelfde kant van de stad ligt. Wie liever in het centrum blijft, combineert de ambachten met een ronde over de Siyob-bazaar en een bezoek aan het Registan. Alle opties staan bij elkaar in de reisgids voor Samarkand.