Sjachrisabz

Aan de zuidkant van de bergen, twee uur rijden van Samarkand, ligt de stad waar Timoer in 1336 werd geboren. Hij vergat zijn wortels nooit: in Sjachrisabz liet hij Ak-Saray bouwen, een paleis dat alles in Samarkand moest overtreffen. Van de toegangspoort resteren twee kolossale pijlers van 38 meter — genoeg om je een voorstelling te maken van de oorspronkelijke maat.

Bezienswaardigheden

• Ak-Saray — de ruïnes van het 'Witte Paleis', met tegelwerk waarop Timoers motto prijkt: wie aan onze macht twijfelt, kijke naar onze gebouwen.
• Dorut Tilavat — moskee- en mausoleumcomplex rond het graf van Timoers vader en zijn geestelijk leermeester.
• Dorus Saodat — met de crypte die Timoer voor zichzelf liet bouwen (hij werd uiteindelijk in Samarkand begraven).

Geschiedenis

De stad heette eeuwenlang Kesh; de latere naam Sjachrisabz betekent zoiets als groene stad. In 1336 werd hier, in een dorp vlak bij de stad, Timoer geboren in een clan van de Barlas-stam.

Toen hij eenmaal over Centraal-Azië heerste, behandelde hij Kesh als zijn thuisstad. Vanaf 1380 verrees Ak-Saray, decennialang werkten ambachtslieden uit veroverde gebieden aan de complexen, en de familiegraven van de Timoeriden kwamen hier te liggen. Zijn hoofdstad werd Samarkand, maar de dynastie kwam hiervandaan.

Juist dat symbolische gewicht werd het paleis fataal. In de late zestiende eeuw liet Abdullah Khan, heerser van Boechara, Ak-Saray afbreken; aardbevingen en het weghalen van bakstenen deden de rest. In 2000 werd het historische centrum UNESCO-werelderfgoed. In 2016 kwam het op de lijst van bedreigd werelderfgoed, nadat bij een grootschalige herinrichting in 2014 en 2015 de woonwijken en oude bebouwing tussen de monumenten waren gesloopt voor een aangelegd park. De monumenten staan er nog; de historische stad eromheen niet meer.

Wat je ziet

Alles ligt aan één noord-zuidas: van de poortresten tot het Dorus Saodat-complex loop je in een half uur.

Ak-Saray

De twee pyloonstompen van bijna 38 meter zijn wat er over is van de grootste poortboog van de islamitische wereld; daartussen gaapt de leegte waar de boog zat. Het majolicawerk in kobaltblauw, turquoise en wit loopt tot bovenaan door, met het opschrift dat vaak wordt vertaald als: als je aan onze macht twijfelt, kijk dan naar onze gebouwen. De achtergrond staat in de gids over Ak-Saray.

Dorut Tilavat

Het noordelijke complex rond de graven van Timoers vader Taragay en diens geestelijk leermeester Sjamsuddin Kulol. Het opvallendste gebouw is de Kok Gumbaz, de blauwe koepelmoskee die Ulugh Beg in 1437 liet bouwen ter ere van zijn grootvader. Het is nog altijd een gebedsplaats: kleed je bedekt en loop niet door een dienst heen.

Dorus Saodat

Het zuidelijke complex, ooit een enorm mausoleumensemble, waarvan het graf van Timoers vroeg gestorven zoon Jahangir overeind bleef. Onder een aangrenzend gebouw ligt de crypte die Timoer voor zichzelf liet uithakken: een kale grafkamer met een stenen kist. Hij is er nooit in gelegd, want hij stierf in 1405 op veldtocht en werd in Gur-Emir in Samarkand begraven.

Chorsu en het park

Bij het kruispunt tussen beide complexen staat het koepelvormige Chorsu-bazaargebouw uit de achttiende eeuw, tegenwoordig in gebruik voor kunstnijverheid. Naar het noorden ligt het aangelegde park met fonteinen en een groot standbeeld van Timoer dat naar de poortresten kijkt — prettig lopen, maar wie weet wat hier stond, kijkt anders naar die lege vlakte.

Praktisch

De mooiste aanreis is per auto vanuit Samarkand over de Takhtakaracha-pas, met weidse uitzichten en onderweg stalletjes met bergkruiden. Reken op een dagtrip van 8–9 uur inclusief bezichtiging; een gedeelde of privétaxi regel je via je accommodatie. Sjachrisabz heeft ook een station aan de Afrosiyob-lijn, handig als tussenstop richting Termez.

Het is ongeveer 90 km over de pas, netto zo'n anderhalf uur rijden; met een stop op het hoogste punt ben je al gauw twee uur onderweg. Een gedeelde taxi vertrekt vanaf de zuidelijke standplaats in Samarkand zodra hij vol is en kost per persoon enkele tienduizenden som. Een auto met chauffeur voor de hele dag zit in de ordegrootte van een paar honderdduizend som; spreek vooraf de uren, de stops en het bedrag af en betaal achteraf. Het station ligt buiten het centrum.

Voor de monumenten zelf volstaat een halve dag. De entree per complex is bescheiden, in de orde van enkele tienduizenden som; het park is vrij toegankelijk. Plan je bezoek vroeg of laat en neem water mee: er is in het nieuwe park nauwelijks schaduw en in juli en augustus loopt de temperatuur tot ver boven de 35 graden. Eten doe je in de eethuizen rond het park en langs de doorgaande weg, met shashlik, samsa en soep. Meer over dagtaxi's staat bij vervoer.

Combineren

Sjachrisabz is meestal een dagtrip vanuit Samarkand: je vertrekt na het ontbijt en bent voor het donker terug. Reis je door naar het zuiden, dan is de stad een tussenstop op weg naar Termez aan de Afghaanse grens; de zuidelijke spoorlijn loopt erlangs. Lees vooraf of achteraf de achtergrond over Timoer: de man die hier begon en zijn hoofdstad honderd kilometer verderop bouwde.

Meer lezen

De geschiedenis van het paleis, het beroemde tegelopschrift en de bezoektips staan uitgebreid in de gids over Ak-Saray. Wil je weten wie Timoer was en waarom hij juist hier bouwde, lees dan de achtergrond over Timoer (Tamerlan). Sjachrisabz past goed in de 14-daagse route.